Με τον όρο ενδομητρίωση περιγράφεται η κατάσταση κατά την οποία τα κύτταρα του ενδομητρίου, το στρώμα ιστού που συνήθως καλύπτει το εσωτερικό της μήτρας, αναπτύσσονται έξω από την μήτρα. Τις περισσότερες φορές αυτό συμβαίνει στις ωοθήκες, στις σάλπιγγες ή στους ιστούς γύρω από τη μήτρα και τις ωοθήκες, χωρίς να αποκλείεται η εμφάνισή τους σε άλλα μέρη του σώματος.
Ενδομητρίωση
Αίτια
Τα αιτία παρουσίασης της ενδομητρίωσης δεν είναι απολύτως σαφή ενώ παρατηρείται αυξημένο ποσοστό εμφάνισης σε γυναίκες με οικογενειακό ιστορικό της πάθησης και περισσότερο σε συγγενείς πρώτου βαθμού.
Η παθοφυσιολογία της ενδομητρίωσης είναι πιθανό να είναι πολυπαραγοντική και να περιλαμβάνει μια αλληλεπίδραση μεταξύ διαφόρων παραγόντων. Μερικοί παράγοντες που σχετίζονται με την ενδομητρίωση περιλαμβάνουν:
- Παρατεταμένη έκθεση σε οιστρογόνα.
- Απόφραξη της εμμηνορροϊκής εκροής. Για παράδειγμασε αναπτυξιακες ανωμαλίες της μήτρας (δίκερος/ διδέλφυς/ διπλός τράχηλος κτλ).
- Σε παλινδρόμηση της περιόδου μέσω των σαλπίγγων
- Σε περίπτωση παρουσίας ενδομητρίωσης πέραν της περιτοναικής κοιλότητας (πνεύμονες, εγκέφαλο κτλ) η θεωρία της μετάπλασης κυττάρων (όταν μια κυτταρική σειρά μετατρέπεται σε μια άλλη) μπορεί να δίνει την εξήγηση.
Συμπτώματα
Τα κύρια συμπτώματα της ενδομητρίωσης είναι ο πυελικός πόνος και η στειρότητα, ενώ περίπου το 25% των γυναικών δεν έχουν συμπτώματα.
Πυελικός Πόνος
Σχεδόν οι μισές περιπτώσεις ενδομητρίωσης παρουσιάζουν χρόνιο πυελικό άλγος, ενώ στο 70% ο πόνος εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της εμμήνου ρύσεως, αφού οι περιοχές με ενδομητρίωση αιμορραγούν κάθε μήνα, προκαλώντας φλεγμονή και ουλές και κατά συνέπεια τον πόνο. Ο πόνος μπορεί να ξεκινήσει μέχρι και μια εβδομάδα πριν από μια εμμηνορροϊκή περίοδο και ο βαθμός του πόνου δεν συσχετίζεται απαραίτητα την έκταση ή το στάδιο (1 έως 4) της ενδομητρίωσης.
Εξίσου συνήθης είναι ο πόνος κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής επαφής (δυσπαρεύνια) και ο πόνος ωορηξίας (mittelschmerz).
Σε πολύ εκτεταμένες και σπάνιες παθήσεις ενδομητρίωσης οι αλλοιώσεις που προκαλούνται ενδέχεται να αναπτύξουν δικά τους νεύρα, δημιουργώντας έτσι μια άμεση και αμφίδρομη αλληλεπίδραση μεταξύ των αλλοιώσεων και του κεντρικού νευρικού συστήματος.
Υπογονιμότητα
Αρκετές γυναίκες με ενδομητρίωση παρουσιάζουν υπογονιμότητα ενώ περίπου το ένα τρίτο των γυναικών με στειρότητα έχουν ενδομητρίωση. Παρ’ όλ’ αυτά οι λόγοι για τους οποίους η ενδομητρίωση μπορεί να προκαλέσει στειρότητα δεν είναι σαφώς κατανοητοί, ιδιαίτερα όταν η έκταση της ενδομητρίωσης είναι χαμηλή. Εκτιμάται όμως ότι οι λόγοι που οδηγούν στην υπογονιμότητα περιλαμβάνουν τις ανατομικές στρεβλώσεις και συμφύσεις που προκαλούνται από τη χρόνια φλεγμονή και την απελευθέρωση ουσιών των κυττάρων του ενδομητρίου (όπως ελεύθερο σίδηρο, αντιδραστικά είδη οξυγόνου, πρωτεολυτικά ένζυμα και φλεγμονώδη μόρια) που είναι επιβλαβείς για τους γαμέτες ή τα έμβρυα.
Η παθογένεση της υπογονιμότητας εξαρτάται από το στάδιο της νόσου. Όταν η ενδομητρίωση βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο, εκτιμάται ως δευτερογενές αίτιο υπογονιμότητας, ενώ σε μεταγενέστερο στάδιο προκαλείται παραμόρφωση της πυελικής ανατομίας αλλά και συμφύσεις που οδηγούν στην υπογονιμότητα.
Άλλα συμπτώματα
Άλλα συμπτώματα περιλαμβάνουν διάρροια ή δυσκοιλιότητα, χρόνια κόπωση, ναυτία και έμετο, πονοκεφάλους, χαμηλού βαθμού πυρετός, βαριές ή / και ακανόνιστες περιόδους και υπογλυκαιμία.
Διάγνωση της ενδομητρίωσης
Συνήθως η διάγνωση γίνεται μετά από το ιστορικό υγείας της ασθενούς σε συνδυασμό με φυσική εξέταση που οδηγούν τον ιατρό να υποψιαστεί την ενδομητρίωση. Η καθεαυτή διάγνωση δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί μόνο με εξετάσεις οπότε ο ιατρός θα προχωρήσει σε εξειδικευμένη διάγνωση.
Λαπαροσκόπηση
Η λαπαροσκόπηση, μια χειρουργική επέμβαση όπου μια κάμερα χρησιμοποιείται για να κοιτάξει μέσα στην κοιλιακή κοιλότητα, είναι ο μόνος τρόπος για την διάγνωση της ενδομητρίωσης, της έκτασης και της σοβαρότητάς της . Κατά τη διάγνωση, ο ιατρός μπορεί να πάρει δείγμα του ιστού για βιοψία ή να προβεί σε χειρουργική θεραπεία.
Οι βλάβες ποικίλουν σε μέγεθος και μπορεί να εμφανιστούν σε διάφορες αποχρώσεις όπως σκούρο μπλε, μαύρο, κόκκινο, λευκό, κίτρινο, καφέ ή μη χρωματισμένες.
Συχνά κατά τη διάρκεια της διαγνωστικής λαπαροσκόπησης, δεν εντοπίζονται βλάβες από ενδομητρίωση αφού ο χρόνιος πυελικός πόνος είναι ένα «κοινό» σύμπτωμα και για άλλες παθήσεις όπως η αδενομύωση, η πυελική φλεγμονώδης νόσος, προβλήματα στις σάλπιγγες (όπως υδροσάλπιγγες) και άλλες.
Υπερηχογράφημα
Η χρήση κολπικού υπέρηχου μπορεί να εντοπίσει μόνο μεγάλες κύστες ενδομητρίωσης (ενδομητρίωμα) και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να γίνει μια γενική αξιολόγηση της περιοχής. Ενας έμπειρος ιατρός μπορεί να εντοπίσει ευρήματα που υποδεικνύουν τη παρουσία ενδομητρίωσης όπως (kissing ovaries, παρουσία αδενομύωσης στη μήτρα, υδροσάλπιγγες κτλ)
Μαγνητική τομογραφία
Η χρήση μαγνητική τομογραφίας (MRI) είναι μια άλλη μέθοδος για την ανίχνευση βλαβών με έναν μη επεμβατικό τρόπο. Αυτή η μέθοδος έχει τη δυνατότητα να ανιχνεύσει ακόμα και μικρές αλλοιώσεις ενδομητρίωσης όμως αποφεύγεται λόγω του υψηλού κόστους και της περιορισμένης διαθεσιμότητας.
Αντιμετώπιση
Ενώ δεν υπάρχει θεραπεία για την ενδομητρίωση, υπάρχουν δύο τρόποι αντιμετώπισης. Η αντιμετώπιση του πόνου με φαρμακευτική αγωγή και η χειρουργική θεραπεία της υπογονιμότητας που σχετίζεται με την ενδομητρίωση. Οι φαρμακευτικές και χειρουργικές επεμβάσεις παράγουν περίπου ισοδύναμα οφέλη για την ανακούφιση του πόνου.
Η χειρουργική αντιμετώπιση, όμως, είναι πιο αποτελεσματική για την υπογονιμότητα από την φαρμακευτική παρέμβαση.
Σε γενικές γραμμές, η διάγνωση της ενδομητρίωσης επιβεβαιώνεται κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης. Κατά την διάγνωση ο ιατρός μπορεί να προβεί και στην επιδιόρθωση του προσβεβλημένου ιστού από κύτταρα του ενδομητρίου.
Φαρμακευτική αντιμετώπιση
Ο στόχος αντιμετώπισης με φαρμακευτική αγωγή είναι η μείωση του πόνου και πιθανώς η αναστολή επέκτασης της πάθησης αλλά και η διατήρηση της γονιμότητας. Ανάλογα με την έκταση της πάθηση και την ασθενή ο ιατρός μπορεί να επιλέξει ανάμεσα σε ορμονικά φάρμακα (όπως ορμονικά αντισυλληπτικά ή φάρμακα με προγεστερόνη) και σε άλλα φάρμακα (όπως Αντιφλεγμονώδη ή Οπιοειδή).
Χειρουργική αντιμετώπιση
Χρησιμοποιείται η λαπαροσκοπική χειρουργική, που θεωρείται μια “ελάχιστα επεμβατική” χειρουργική επέμβαση επειδή ο χειρούργος κάνει πολύ μικρά ανοίγματα στην περιοχή της κοιλιάς. Όταν επιλεχθεί η χειρουργική επέμβαση, εάν γίνει, πρέπει γενικά να είναι λαπαροσκοπικά.
Η υποτροπή της ενδομητρίωσης εκτιμάται ότι ανέρχεται σε ποσοστό άνω του 20% σε βάθος διετίας και έως 50% στην 5ετία. Η καλύτερη χειρουργική επέμβαση με πολύ μικρότερη βραχυπρόθεσμη επανεμφάνιση είναι η κοπή και αφαίρεση των βλαβών εντελώς.Σε γυναίκες που δεν επιθυμούν να συλλάβουν ο ιατρός μπορεί να προτείνει υστερεκτομή (απομάκρυνση της μήτρας)
Ιστορία
Η ενδομητρίωση ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά από τον Karl von Rokitansky το 1860, αν και τεκμηριώθηκε σε ιατρικά κείμενα περισσότερα από 4.000 χρόνια πριν από τον Ιπποκράτη.
Το Ιπποκράτειο Corpus Outlines παρουσιάζει συμπτώματα παρόμοια με την ενδομητρίωση, συμπεριλαμβανομένων των πόνων της μήτρας, των συμφύσεων και της στειρότητας. Στο πέρασμα του χρόνου, η δησμηνόρροια και το χρόνιο κοιλιακό άλγος, αντιμετωπίστηκαν με διάφορους τρόπους φτάνοντας και στη δολοφονία λόγω υποψίας για δαιμονική κατοχή.
Οι ιατροί του Ιπποκράτη πίστευαν ότι η καθυστέρηση της τεκνοποίησης θα μπορούσε να προκαλέσει ασθένειες της μήτρας, που προκάλεσαν συμπτώματα παρόμοια με της ενδομητρίωσης. Οι γυναίκες με δυσμηνόρροια ενθαρρύνθηκαν να παντρευτούν και να έχουν παιδιά σε νεαρή ηλικία, γεγονός που υποδηλώνει ότι αυτή η ασθένεια ήταν πιθανόν κοινή, με ρυθμούς υψηλότερους από την σημερινή.